روزنامه ها هم اگر از رونق بيفتند، روزنامه نگاري نخواهد افتاد. حتي اگر روزنامه ها همه به گل بنشينند و از چشم بيفتند، باز هم بعيد است اين ميل مبهم روزنامه نگاري فروکش کند؛ ميلي که نه تنها فلاسفه و سياستمداران، روشنفکران و ادبا را به سوي خود مي کشاند، بلکه گاهي سر دکترها و مهندس ها و حسابدارها و مجري هاي تلويزيون و... بلايي مي آورد که کار و بار زندگي شان را رها کنند و روزنامه نگاري را پيشه اصلي خود سازند. اما اين تمنا چيست که به طرز غريبي همه را به سوي خود مي کشاند؟ بر اساس کدام اصل هزينه- فايده است که در اين زمانه پرغوغا خيلي ها ترجيح مي دهند کار خودشان را ول کنند و مشغول امور مطبوعاتي باشند؟ اين چه جذبه يي است که ميانمايگان و حتي بزرگان را به خود فرامي خواند تا از اعتبار و سرمايه شان هزينه کنند، تا فقط اسم شان در روزنامه به عنواني درج شود؟ اين ميل مبهم روزنامه نگاري چيست؟

حساب بزرگان البته در اين ميان جدا است، چرا که مي توان دلايلي منطقي براي اصرارشان در روزنامه نگاري جست وجو کرد. مي توان بدون رجوع به گزاره هاي روانشناختي درباره ميل بزرگان به روزنامه نگاري دليل تراشيد و درباره انگيزه هاي نويسندگان و روشنفکران درست و حسابي به گمانه زني پرداخت. رجوع به جمله حکيمانه يي که منسوب به شوپنهاور است، مي تواند کار را راحت کند و نسخه خيلي ها را بپيچد. او مي گويد؛ «روزنامه نگاران دستفروشان عقيده و راي اند.» به راستي کدام ابزار مي تواند مثل روزنامه ها (و راديو و تلويزيون و ساير رسانه هايي که کارکرد روزنامه دارند) قابليت انتقال گسترده و سريع مطلب را داشته باشد؟ به جز روزنامه ها، کدام وسيله مي تواند در کوتاه ترين زمان ممکن و در گسترده ترين تيراژ، موضع و راي و عقيده روشنفکران را در قبال يک چيز اعلام عمومي کند؟ امروز آقا يا خانم روشنفکر و نويسنده مي تواند درباره سياست، اقتصاد، فرهنگ و ورزش اظهارنظر کند، فردا نه تنها نظرش را به زيور طبع آراسته مي بيند، بلکه اين طرف و آن طرف مي شنود و مي بيند مردم درباره اظهارنظر و موضع او درباره آن چيز صحبت مي کنند. به جز از راه دستفروشي کي روشنفکران مي توانند موضع خود در قبال مسائل جزيي را در دسترس جامعه قرار دهند؟ نمي شود درباره برکناري علي دايي در دانشگاه سخنراني کرد. نمي شود درباره آرايش کانديداهاي انتخاباتي يا طرح تحول اقتصادي يا گراني ميوه و مسکن کتاب نوشت. نمي توان به جز در روزنامه ها درگيري زيدان و ماتراتزي را در فينال جام جهاني فوتبال، تعبير به فرديت قوام يافته کرد و به بهانه آن از نسبت حاشيه و متن فلسفه بافت. تازه اگر هم بشود، يعني بشود روشنفکران درباره برکناري علي دايي در محافل علمي سخنراني کنند، يا درباره گراني ميوه و آرايش کانديداها کتاب بنويسند و درباره درگيري دو فوتباليست به طور جدي فلسفه ببافند، چقدر اين سخنراني ها و کتاب ها و فلسفه بافي ها برد خواهد داشت؟ مگر چند نفر مي توانند از اين طريق متوجه اعلام موضع يک روشنفکر درباره يک مساله جزيي شوند؟ تازه کي؟ وقتي که در حرکت زمان در نگارش کتاب و آماده سازي متن سخنراني آب ها از آسياب افتاده و... اين دلايل منطقي به نظر مي رسد براي آنکه آدم از حضور مصرانه روشنفکران در روزنامه ها متعجب نشود و از مطالعه موضع و نظر ايشان درباره مسائل مختلف حظ و بهره کافي ببرد.

اما درباره شهوت روزنامه نگاري ميانمايگان نمي توان بدون توجه به اصول روانشناسي صحبت کرد. شهرت چيز بدي نيست و حسن شهرت از «بد نيست» به مراتب بهتر است. مي توان در خيلي از مشاغل معروف و مشهور شد، اما همه مشاغل مانند روزنامه نگاري وجوه مختلف منتج به حسن شهرت ندارند. به قول علي پروين خيلي کارها معروفيت و مشهوريت دارد، اما محبوبيت به اين سادگي ها نيست. هنر و سواد و معرفت مي خواهد که اموري ذاتي و البته پرزحمت اند، يا چيزي مثل روزنامه نگاري و اشتغال به مطبوعات مي طلبد که از يک سو با سياست و اقتصاد سر و سًر دارد که بحثش مفصل است، از سويي ديگر ارتباطي بي تخفيف با فرهنگ دارد و دستش در گردن روشنفکري است؛ روشنفکري که به رغم همه پيچيدگي هاي اجتماعي و تاريخي اش در ايران، هنوز باعث حسن شهرت است و اعتبار و ارزش دارد. روزنامه ها اينجا است که نقش ميانبر به خود مي گيرند و راهي مي شوند که از طريق آن افراد مي توانند پز روشنفکري بدهند و ادا دربياورند که خيلي چيزها مي دانند و درباره خيلي چيزها مي توانند اظهارنظر کنند. اينچنين است که کار و زندگي و حرفه يي را که در آن تخصص دارند، مي گذارند و سراغ روزنامه ها مي آيند؛ به هر زحمت و به هر قيمتي.

فقط اي کاش سر سوزن ذوق و هوشمندي در کار باشد براي اينکه طرف به نويسندگي يا کار توي يک حوزه راضي شود، که اگر اين گونه باشد بسياري از مسائل به خودي خود حل مي شود. اما اين ميل مبهم گاهي به رغم همه محدوديت هاي ذاتي حد يقف ندارد. ديده ايم بسياري از آدم هاي بي استعداد غيرمربوط به مطبوعات، به يادداشت نويسي و حتي اداره روزنامه بسنده نمي کنند. آنها امضايي معتبرتر از نويسندگي در روزنامه ها مي خواهند؛ شهرتي بيشتر که شهرت روزنامه نگاري عادي آنها را ارضا نمي کند. چيزي لااقل در حد و اندازه سردبيري. دلشان غنج مي رود که مردم بگويند روزنامه فلاني يا اينکه نقل محافل شود فلان روزنامه روي کاکل فلاني مي چرخد. اينچنين است که کار و بار و دکان و پيشه مي سوزانند و راه و رسم روزنامه نگاري و سردبيري و صاحب امتيازي و مديرمسوولي در پيش مي گيرند. قطره يي کاش سر سوزن ذوق و هوشمندي در کار باشد وگرنه ...

یکشنبه بیست و سوم فروردین 1388 |